Captain Beefheart zrobił kolegom z zespołu piekło na ziemi. Efekt jest podziwiany do dziś

W 2010 roku na rynku nieruchomości w Kalifornii pojawiło się ogłoszenie dotyczące niewielkiego domu przy 95 Ensenada Drive w Woodland Hills. Opisano go jako "uroczy domek w stylu Girarda z rockandrollową historią". Rzeczywiście, to właśnie tam, pod koniec lat 60., powstał jeden z najbardziej kontrowersyjnych albumów w dziejach muzyki popularnej. To w tym domu Don Van Vliet, znany światu jako Captain Beefheart, zamknął swój zespół i zmusił go do nagrania albumu w ekstremalnych warunkach.

Don Van Vliet urodził się 15 stycznia 1941 roku w Glendale w Kalifornii. Już jako kilkuletnie dziecko zdradzał niezwykłe zdolności plastyczne. Rzeźbił, malował, przyciągał uwagę krytyków i artystów, w tym Agostinho Rodriguesa, u którego miał pracować jako asystent. Sam twierdził , że w wieku 11 lat wygłosił wykład w Barnsdall Art Institute w Los Angeles.

Jego autobiograficzne deklaracje często balansowały na granicy fantazji, jak słynne zdanie: "Urodziłem się z otwartymi oczami. Nie chciałem się urodzić. Pamiętam, że walczyłem z matką, kiedy sprowadzała mnie na świat".

Kluczową postacią w jego młodości był Frank Zappa. Poznali się w Lancaster, dokąd obie rodziny przeniosły się z powodów zawodowych. Połączyła ich fascynacja bluesem, free jazzem i awangardą. Zappa po latach wspominał Van Vlieta jako rozpieszczone jedyne dziecko, podatne na gwałtowne zmiany nastroju. Ich relacja była intensywna, twórcza, ale i konfliktowa.

To właśnie w tym okresie narodziła się postać Captain Beefhearta oraz The Magic Band. Pierwsze nagrania i koncerty ujawniły niezwykły głos Van Vlieta, obejmujący ponad cztery oktawy, oraz jego rosnącą potrzebę całkowitej kontroli nad otoczeniem.

Debiutancki album "Safe as Milk" z 1967 roku był jeszcze osadzony w blues-rocku, ale już wtedy słychać było zapowiedź artystycznej rewolty. Krytycy byli zachwyceni, zespół zyskiwał fanów, a nawet Beatlesi mieli wyrażać uznanie dla twórczości Beefhearta, co on sam kwitował raczej chłodnymi komentarzami.

Za kulisami narastało jednak napięcie. Współpraca z muzykami takimi jak Ry Cooder kończyła się konfliktami. Coraz częściej dawało o sobie znać problematyczne zachowanie lidera, który potrafił przerwać koncert, twierdząc, że widzi w tłumie dziewczynę zamieniającą się w gigantyczną rybę.

Przełom nastąpił w latach 1968-1969, gdy Frank Zappa zaproponował wydanie kolejnego albumu w swojej wytwórni Straight Records. Wówczas Van Vliet postanowił stworzyć dzieło totalne. Materiał na "Trout Mask Replica" skomponował przy fortepianie, choć nigdy nie nauczył się na nim grać. Zadanie przełożenia chaotycznych motywów na konkretne partie spadło na perkusistę Johna Frencha, znanego jako Drumbo.

Muzycy zostali zamknięci w domu w Woodland Hills. Ćwiczyli od 12 do 14 godzin dziennie, nie mogli opuszczać posesji poza krótkimi wypadami po zasiłek i jedzenie. Odwiedzający opisywali ich wygląd jako "trupi" - muzycy głodowali godzinami, zanim mogli zjeść symboliczny posiłek.

Warunki bytowe szły w parze z coraz brutalniejszym traktowaniem zespołu. Jeśli ktoś nie spełniał oczekiwań lidera, trafiał "do beczki", czyli do ciasnego schowka, gdzie przez dni był poddawany werbalnym atakom, aż do całkowitego załamania. Z czasem dochodziło również do przemocy fizycznej. French wspominał "rozmowy wychowawcze", podczas których Van Vliet bił, kopał i namawiał pozostałych muzyków do tego samego.

Kulminacją był moment po zakończeniu nagrań, gdy Drumbo nie spełnił oczekiwań Beefhearta podczas grania partii. Odpowiedzią było zrzucenie perkusisty ze schodów i wyrzucenie go z zespołu.

Paradoksalnie, efekt tej wielomiesięcznej gehenny został zarejestrowany błyskawicznie. Dwadzieścia z 28 utworów nagrano podczas jednej, sześciogodzinnej sesji. Album ukazał się 16 czerwca 1969 roku i natychmiast wzbudził sensację. Krytycy byli zachwyceni, choć wielu z nich przyznawało, że to muzyka skrajnie trudna. Dla masowej publiczności była niemal nie do przyjęcia.

W kolejnych latach Captain Beefheart nagrywał płyty bardziej przystępne, ale wewnętrzne konflikty doprowadziły do rozpadu Magic Bandu. Dopiero pod koniec lat 70., wraz z nową falą, artysta odzyskał uznanie albumami "Shiny Beast", "Doc at the Radar Station" i "Ice Cream for Crow". W 1982 roku porzucił muzykę i poświęcił się malarstwu, które przyniosło mu stabilność finansową i renomę w świecie sztuki.

Dziś "Trout Mask Replica" figuruje w National Recording Registry Biblioteki Kongresu USA, a muzycy tacy jak Tom Waits, John Frusciante czy Jack White wskazują ją jako jedno z najbardziej inspirujących nagrań w historii.