Za muzykę do najbardziej rozpowszechnionej wersji "Hej sokoły" uznaje się Macieja Kamieńskiego, polskiego kompozytora tworzącego opery i wodewile. Znacznie więcej niejasności dotyczy jednak warstwy słownej. Przez lata autorstwo przypisywano Tomaszowi Padurze, poecie kojarzonemu z polsko-ukraińskim pograniczem, ale badacze zwracali uwagę, że utwór nie pojawia się w żadnym wydaniu jego twórczości, a sam styl odbiega od jego charakterystycznego języka.
Wśród innych wskazywanych nazwisk pojawiał się również Józef Bohdan Zaleski, jeden z przedstawicieli tzw. szkoły ukraińskiej w polskim romantyzmie. Również w tym przypadku nie udało się jednak znaleźć przekonujących dowodów, które ostatecznie potwierdziłyby jego autorstwo. W efekcie słowa do "Hej, sokoły" pozostają jedną z bardziej intrygujących zagadek w historii pieśni kresowej.
Wielka tajemnica znanego hitu
Ciekawy jest także los samego refrenu. Słynne "Hej, sokoły" nie towarzyszyło utworowi od początku i zostało dołączone dopiero w XX wieku. Po raz pierwszy taki fragment miał pojawić się w harcerskim śpiewniku z 1917 roku, a zapis melodii refrenu odnotowano dopiero dwadzieścia lat później.
Popularność pieśni rosła już w okresie międzywojennym. Śpiewali ją harcerze, sokolnicy, a później również żołnierze walczący w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Z czasem "Hej, sokoły" na dobre zadomowiły się też w kulturze biesiadnej i weselnej, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych imprezowych przebojów. Ogromnym uznaniem cieszyły się m.in. wersje Maryli Rodowicz czy Krzysztofa Krawczyka.
Na przestrzeni lat piosenka przekroczyła jednak nie tylko granice epok, ale i państw. Szczególną popularność zdobyła oczywiście w Ukrainie, gdzie po utwór sięgały różne zespoły i wykonawcy. Własne wersje nagrywały także grupy z innych krajów Europy, a pieśń zyskała sympatię m.in. wśród Białorusinów, Czechów i Słowaków.
Co ciekawe, historia "Hej, sokoły" nie zatrzymała się tylko na naszym kontynencie. W 2023 roku częściowo przetłumaczoną wersję utworu zaprezentował kanadyjski zespół folk-punkowy The Dreadnoughts!
